DZIEŃ PAMIĘCI O POLAKACH RATUJĄCYCH ŻYDÓW
HISTORIA RODZINY ULMÓW I SPOŁECZNOŚCI ŻYDOWSKIEJ ROPCZYC
24 marca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Data ta nie jest przypadkowa – tego dnia w 1944 roku w Markowej na Podkarpaciu niemieccy żandarmi zamordowali rodzinę Ulmów za ukrywanie ośmiorga Żydów.
Rodzina Ulmów – symbol bohaterstwa i poświęcenia
Józef i Wiktoria Ulmowie mieszkali we wsi Markowa. Prowadzili gospodarstwo rolne, zajmowali się sadownictwem i pszczelarstwem. Józef, z zamiłowania fotograf, dokumentował życie codzienne swojej rodziny oraz lokalnej społeczności.
Od końca 1942 roku Ulmowie ukrywali w swoim domu ośmioro Żydów z rodzin Goldmanów, Grünfeldów i Didnerów. Mimo grożącej kary śmierci, kierując się odwagą i współczuciem, zdecydowali się udzielić im schronienia.
24 marca 1944 roku, na skutek donosu, niemiecka żandarmeria otoczyła dom Ulmów. W bestialski sposób zamordowano ukrywanych Żydów oraz Józefa i Wiktorię (będącą w zaawansowanej ciąży) i ich sześcioro dzieci: Stanisławę, Barbarę, Władysława, Franciszka, Antoniego i Marię.
Beatyfikacja i pamięć
10 września 2023 roku rodzina Ulmów została beatyfikowana jako męczennicy Kościoła katolickiego. To pierwszy przypadek beatyfikacji całej rodziny, w tym nienarodzonego dziecka.
W 2016 roku w Markowej otwarto Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów, które dokumentuje zarówno losy Ulmów, jak i innych mieszkańców Podkarpacia niosących pomoc Żydom.
Społeczność żydowska w Ropczycach – historia i tragiczny los
Żydzi zamieszkiwali Ropczyce już od XVI wieku. Pierwsze udokumentowane informacje pochodzą z 1564 roku. Początkowo ich obecność budziła sprzeciw miejscowych kupców, jednak z biegiem lat społeczność żydowska zaczęła odgrywać istotną rolę w życiu miasta.
W 1604 roku król Zygmunt III Waza nadał miastu przywilej ograniczający liczbę rodzin żydowskich, jednak w wyniku wojennych zniszczeń i braku polskich mieszczan Żydzi nabywali opuszczone posesje. W 1675 roku rada miejska oficjalnie zezwoliła Józefowi Szmulowi na nabycie domu przy rynku.
W XVIII wieku w Ropczycach powstał kahał, a miasto stało się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. W 1765 roku mieszkało tu już 663 Żydów. W XIX i na początku XX wieku Żydzi stanowili około jedną trzecią ludności Ropczyc. W 1861 roku było ich 1030 spośród 3029 mieszkańców, a w 1910 – 1069 z 3339 mieszkańców.
Ropczycka gmina żydowska posiadała trzy synagogi, cmentarz, szkoły i stowarzyszenia charytatywne. Przez długi czas stosunki między Polakami i Żydami układały się pokojowo, choć w 1898 roku odnotowano antysemickie rozruchy.
II wojna światowa – getto i Holokaust
W 1939 roku Ropczyce liczyły ponad 1000 Żydów. Po wkroczeniu Niemców spalono synagogę i rozpoczęto prześladowania. W 1940 roku utworzono getto, do którego przesiedlono również Żydów z okolicznych miejscowości. Życie w getcie oznaczało głód, choroby i codzienne zagrożenie życia.
Wielu mieszkańców Ropczyc, mimo ryzyka śmierci, pomagało Żydom, dostarczając żywność, ukrywając uciekinierów i ostrzegając przed niemieckimi akcjami. Szczególną postacią była Helena Jabłonowska, która z pomocą córki i syna organizowała dostawy żywności do obozu pracy w Pustkowie, ratowała więźniów i pośredniczyła w przekazywaniu informacji. Więźniowie nazywali ją „Naszą Matką”.
Ropczycki kirkut – świadectwo historii
Pamiątką po żydowskiej społeczności Ropczyc jest cmentarz przy ul. Monte Cassino. W 1988 roku postawiono tam pomnik ofiar Holokaustu, a w latach 90. XX wieku teren został ogrodzony. Nad grobem ostatniego rabina Ropczyc – Izaaka Libermanna – wzniesiono ohel.
Cmentarz odwiedzają potomkowie ropczyckich Żydów z Izraela i USA, szukając śladów przodków. Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Ropczycach wspiera ich poszukiwania, udostępniając lokalne źródła historyczne.
Literatura dostępna w MiPBP w Ropczycach
Biblioteka oferuje bogaty zbiór publikacji dotyczących rodziny Ulmów, pomocy Polaków dla Żydów oraz historii Żydów na ziemiach polskich, m.in.:
- Rodzina Ulmów. Bohaterowie z Markowej – Mateusz Szpytma
- The Righteous: The Unsung Heroes of the Holocaust – Martin Gilbert
- Sprawiedliwi. Historia Polaków i Żydów podczas II wojny światowej – Grzegorz Górny
- Matka siedmiorga dzieci. Wiktoria Ulma – Stanisław Niemczyk
- Polacy ratujący Żydów na Rzeszowszczyźnie w latach 1939-1945 – Elżbieta Rączy
- Podkarpaccy Żydzi. Codzienność – noc – nadzieja – Władysław Tabasz
Szczególnie interesująca jest ostatnia pozycja, ukazująca codzienne życie, religijność i dramatyczne losy podkarpackich Żydów.
Biblioteka organizuje również wystawy, spotkania i wydarzenia edukacyjne, upamiętniając bohaterów oraz lokalną społeczność żydowską.
***
Zapraszamy mieszkańców Ropczyc i regionu do odwiedzenia biblioteki, poznania tych ważnych historii i refleksji nad przesłaniem odwagi, człowieczeństwa i pamięci.
Tekst, fotografie: Grażyna Woźny